Zakopane kojarzy się nie tylko z Krupówkami i widokiem na Giewont, lecz także z ludźmi, którzy zapisali się w historii polskiego sportu, sztuki i kultury. Przyglądam się tu osobom urodzonym pod Tatrami, ale też tym, które stworzyły zakopiańską legendę, choć przyszły na świat w innych miejscach. Dodaję również praktyczną trasę, dzięki której podczas pobytu można zobaczyć ślady ich działalności.
Najważniejsze nazwiska pokazują, jak różnorodne jest dziedzictwo Zakopanego
- Sport to przede wszystkim Stanisław Marusarz, Bronisław Czech, Wojciech Fortuna, Kamil Stoch i Oskar Kwiatkowski.
- Sztukę współczesną reprezentuje urodzona w Zakopanem Małgorzata Mirga-Tas.
- Muzyczne Podhale dobrze pokazuje twórczość wokalistki i kontrabasistki Megitzy.
- Nie każdy sławny zakopiańczyk urodził się w mieście. Wielu artystów po prostu tu mieszkało i tworzyło.
- Najciekawszy spacer prowadzi przez Wielką Krokiew, cmentarz na Pęksowym Brzyzku, wille artystów i muzea biograficzne.
Najpierw ustalmy, co znaczy osoba z Zakopanego
Określenie znani ludzie z Zakopanego bywa używane szeroko. Czasem chodzi o osoby urodzone w mieście, innym razem o sportowców wychowanych w pobliskich miejscowościach albo artystów, którzy spędzili pod Giewontem najważniejsze lata życia.
Ja rozdzielam te grupy, bo dzięki temu łatwiej uniknąć częstego błędu. Stanisław Witkiewicz, Karol Szymanowski czy Kornel Makuszyński są mocno związani z Zakopanem, ale nie urodzili się w tym mieście. Z kolei Kamil Stoch przyszedł na świat w Zakopanem, choć dorastał w pobliskim Zębie.
| Rodzaj związku | Przykłady | Co to oznacza |
|---|---|---|
| Urodzeni w Zakopanem | Wojciech Fortuna, Bronisław Czech, Oskar Kwiatkowski | Miasto jest ich miejscem urodzenia. |
| Wychowani na Podhalu | Kamil Stoch | Ich sportowa tożsamość powstała w regionie, choć dzieciństwo spędzili także poza miastem. |
| Związani z Zakopanem | Witkacy, Szymanowski, Makuszyński | Tu mieszkali, pracowali, tworzyli lub uczynili z miasta ważną część swojej biografii. |
Sportowcy, dzięki którym Zakopane zna cała Polska
Stanisław Marusarz i Bronisław Czech
Najstarsze wielkie nazwiska zakopiańskiego sportu to Stanisław Marusarz i Bronisław Czech. Marusarz urodził się w Zakopanem w 1913 roku i należał do najwybitniejszych polskich narciarzy okresu międzywojennego. Zdobywał mistrzostwa Polski w kilku konkurencjach, był rekordzistą skoczni i wicemistrzem świata w skokach narciarskich z 1938 roku.
Jego historia nie kończy się jednak na zawodach. W czasie wojny Marusarz został kurierem tatrzańskim i wykorzystywał znajomość gór w działalności konspiracyjnej. To właśnie połączenie sportowej odwagi, patriotyzmu i góralskiego charakteru sprawiło, że do dziś pozostaje jedną z najważniejszych postaci miasta.
Bronisław Czech był równie wszechstronny. Startował na trzech igrzyskach olimpijskich, zdobył 24 tytuły mistrza Polski w różnych konkurencjach narciarskich, a poza sportem zajmował się taternictwem, ratownictwem górskim, szybownictwem i sztuką. W jego przypadku szczególnie mocno widać, że przedwojenne Zakopane tworzyło ludzi o wielu pasjach, a nie tylko specjalistów od jednej dyscypliny.
Wojciech Fortuna i Kamil Stoch
Wojciech Fortuna urodził się w Zakopanem w 1952 roku. W Sapporo, 11 lutego 1972 roku, wygrał konkurs skoków na dużej skoczni i został pierwszym polskim złotym medalistą zimowych igrzysk olimpijskich. Jego zwycięstwo do dziś ma wyjątkową rangę, bo przez wiele lat było symbolem tego, że zawodnik z podhalańskiego środowiska może sięgnąć po najwyższy laur na świecie.
Kamil Stoch również urodził się w Zakopanem, a dzieciństwo spędził w Zębie. Zdobył trzy indywidualne złote medale olimpijskie, mistrzostwo świata i dwukrotnie zwyciężał w klasyfikacji generalnej Pucharu Świata. W mojej ocenie jego historia najlepiej pokazuje, że sportowa mapa Zakopanego obejmuje nie tylko granice administracyjne miasta, lecz całe Podhale z lokalnymi klubami, trenerami i skoczniami.
Przeczytaj również: Czarny Staw Gąsienicowy z Kuźnic - trasa, czas i porady
Oskar Kwiatkowski i nowa generacja
Do młodszego pokolenia należy Oskar Kwiatkowski, urodzony w Zakopanem w 1996 roku snowboardzista alpejski. W 2023 roku zdobył mistrzostwo świata w slalomie gigancie równoległym, zapisując się jako pierwszy polski złoty medalista światowego czempionatu w snowboardzie alpejskim.
Jego przykład jest ważny także dla turystów. Zakopane nie żyje wyłącznie wspomnieniem dawnych skoczków. Nadal działa tu środowisko sportowe, które rozwija narciarstwo, snowboard i szkolenie młodzieży. Tradycja jest punktem wyjścia, ale nie zastępuje codziennego treningu.
Artyści, którzy pokazują różne oblicza Podhala
Sport przyciąga największą uwagę, lecz lista osób urodzonych w Zakopanem obejmuje także twórców reprezentujących zupełnie inne światy. Dobrym przykładem jest Małgorzata Mirga-Tas, urodzona w 1978 roku polsko-romska artystka wizualna, malarka i rzeźbiarka.
Mirga-Tas ukończyła zakopiańskie liceum plastyczne imienia Antoniego Kenara, a później krakowską Akademię Sztuk Pięknych. Jej prace opowiadają o historii, codzienności i tożsamości społeczności romskiej. W 2022 roku reprezentowała Polskę na Biennale w Wenecji, co wyprowadziło lokalną perspektywę daleko poza Podhale. Szczególnie cenię w jej twórczości to, że nie traktuje regionalności jako dekoracji, lecz jako żywe źródło pamięci i współczesnej opowieści.
Inny charakter ma działalność Małgorzaty Babiarz, znanej jako Megitza. Urodzona w Zakopanem wokalistka, kontrabasistka i kompozytorka łączy muzykę Podhala z folkiem, jazzem, muzyką bałkańską i brzmieniami świata. To ciekawy przykład osoby, która nie zamknęła góralskiej tradycji w muzealnej gablocie, tylko przetworzyła ją w nowoczesny język muzyczny.
Wśród twórców urodzonych w mieście można wymienić także osoby związane z dziennikarstwem, literaturą i życiem publicznym. Nie wszystkie są dziś równie dobrze znane, dlatego przy krótkiej liście najlepiej skupić się na nazwiskach, które mają wyraźny wpływ na kulturę regionu albo są rozpoznawalne poza nim.
Wielkie nazwiska związane z Zakopanem, choć nie stąd pochodzą
Zakopane stało się ważnym miejscem dla artystów przyjezdnych już w XIX wieku. Stanisław Witkiewicz stworzył tu podstawy stylu zakopiańskiego, łączącego lokalne budownictwo, ornamentykę i rzemiosło z ambicjami nowoczesnej architektury. Willa Koliba jest dziś najlepszym miejscem, by zobaczyć, jak ta idea wyglądała w praktyce.
Jego syn, Stanisław Ignacy Witkiewicz, czyli Witkacy, urodził się w Warszawie, ale Zakopane stało się dla niego pracownią, sceną i towarzyskim laboratorium. Malarstwo, dramat, filozofia i słynne spotkania artystyczne tworzyły tu wyjątkową mieszankę. Dlatego nazywanie go po prostu „zakopiańskim artystą” ma sens kulturowy, nawet jeśli nie oznacza miejsca urodzenia.
Karol Szymanowski również nie pochodził z Zakopanego, lecz związał z miastem ważny etap życia i twórczości. W willi Atma powstało dziś muzeum poświęcone kompozytorowi. To właśnie tam można najlepiej zrozumieć, jak podhalański folklor, rytm tańca i brzmienie gór wpłynęły na jego muzykę.
Podobnie wygląda historia Kornela Makuszyńskiego. Pisarz urodził się w Stryju, ale po wojnie osiadł w Zakopanem, gdzie mieszkał w willi Opolanka. Jego muzeum jest szczególnie dobrym punktem dla rodzin, bo pokazuje nie tylko autora popularnych książek, lecz także kolekcjonera, bywalca i uczestnika życia artystycznego międzywojennego miasta.
Nie można pominąć doktora Tytusa Chałubińskiego, który pomógł spopularyzować Zakopane jako uzdrowisko i bazę wypraw w Tatry. W praktyce to właśnie tacy przybysze, obok miejscowych górali, stworzyli nowoczesny charakter kurortu. Podhalańska historia nie jest więc opowieścią o jednym środowisku, lecz o spotkaniu różnych ludzi i pomysłów.
Jak ułożyć spacer śladem znanych zakopiańczyków
Jeżeli podczas wyjazdu chcę poznać miasto głębiej, nie ograniczam się do pojedynczego muzeum. Najlepiej połączyć kilka miejsc i potraktować Zakopane jak otwartą mapę biografii.
- Wielka Krokiew przypomina o Marusarzu, Czechu, Fortunie i całej tradycji skoków narciarskich.
- Cmentarz Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku pozwala zobaczyć, jak wiele ważnych postaci Podhala upamiętniono w jednym miejscu.
- Willa Koliba najlepiej objaśnia styl zakopiański i dziedzictwo Stanisława Witkiewicza.
- Willa Atma prowadzi do muzycznej historii Karola Szymanowskiego.
- Muzeum Kornela Makuszyńskiego w Opolance pokazuje literackie i towarzyskie życie dawnego Zakopanego.
Przy planowaniu zwiedzania sprawdziłbym wcześniej godziny otwarcia muzeów, bo część placówek działa sezonowo albo ma jeden dzień w tygodniu zamknięty. Nie próbowałbym też odwiedzać wszystkiego w kilka godzin. Dwa lub trzy miejsca połączone ze spacerem dają więcej niż szybkie odhaczanie kolejnych adresów.
Zakopane najlepiej poznaje się przez ludzi, nie tylko przez widoki
Najważniejszy wniosek jest prosty. Zakopane wydało sportowców, artystów i ludzi gór, ale jego wyjątkowość powstała również dzięki twórcom, którzy przyjechali tu z innych stron Polski i znaleźli pod Tatrami własny język.
Dlatego przy poznawaniu tego miasta warto patrzeć szerzej niż na samą metrykę urodzenia. Marusarz, Czech, Fortuna, Stoch, Kwiatkowski, Mirga-Tas i Megitza pokazują lokalną energię, a Witkacy, Szymanowski, Makuszyński i Witkiewicz przypominają, że Podhale od dawna przyciąga ludzi gotowych myśleć i tworzyć po swojemu.
